Trần Khánh Dư Và Sự Ra Đời Của Làng Nghề Dệt Lụa Nha Xá: Góc Nhìn Từ Tư Liệu Di Sản Văn Hóa

Khi nhắc đến làng lụa Nha Xá, người ta thường nghĩ đến những tấm lụa mềm mại, những hoa văn tinh xảo và truyền thống nghề dệt đã tồn tại hơn 700 năm bên dòng sông Hồng.

Tuy nhiên, ít ai biết rằng trong ký ức cộng đồng người Nha Xá, lịch sử làng nghề không chỉ gắn với nghề dệt mà còn gắn liền với tên tuổi của một danh tướng lừng danh thời Trần – Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư.

Theo nhiều tư liệu văn hóa địa phương, thần tích và đặc biệt là bài nghiên cứu “Làng nghề cổ truyền dệt lụa Nha Xá” đăng trên Tạp chí Di sản Văn hóa Phi vật thể năm 2007, chính Trần Khánh Dư là người được dân làng tôn thờ như ông tổ truyền nghề, người đặt nền móng cho sự hình thành của làng nghề lụa nổi tiếng này.

Từ Chiến Thắng Vân Đồn Đến Vùng Đất Ven Sông Hồng

Trong lịch sử Việt Nam, Trần Khánh Dư là một trong những danh tướng xuất sắc của triều Trần.

Ông được biết đến nhiều nhất qua chiến công đánh tan đoàn thuyền lương của quân Nguyên tại Vân Đồn năm 1288, góp phần làm nên thắng lợi vang dội của quân dân Đại Việt trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ ba.

Theo thần tích được lưu giữ tại đền Thượng (xã Duy Hải xưa), sau khi đất nước thái bình, Trần Khánh Dư đã đưa một bộ phận cư dân từ vùng Vân Đồn (Quảng Ninh ngày nay) về khu vực Duy Tiên để khai hoang, lập ấp và ổn định cuộc sống.

Trong hành trình ấy, ông đã dừng chân tại vùng đất Nha Xá, nơi khi đó nằm bên dòng sông Hồng và có điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp cũng như các nghề thủ công.

Những Dòng Chữ Còn Lưu Giữ Sau Hơn Bảy Thế Kỷ

Một trong những tư liệu quý giá nhất hiện nay là câu đối còn lưu giữ tại đền Thượng và chùa Nha Xá.

“Khai hoang địa, huấn nông tang, thiên niên sinh nghiệp

Dưỡng tế ngư, giáo chức bách, vạn thế diễn gia”

Tạm dịch:

Mở đất hoang, dạy cày cấy, ngàn năm làm kế sinh nhai.

Nuôi cá giống, khuyên dệt vải, muôn đời giữ nghiệp tổ tiên.

Chỉ bằng hai câu đối ngắn gọn, người xưa đã khắc họa rõ vai trò của Trần Khánh Dư trong việc khai khẩn đất đai, phát triển nông nghiệp và truyền dạy nghề nghiệp cho cư dân địa phương.

Đây cũng là một trong những cơ sở quan trọng để người dân Nha Xá tôn vinh ông như người có công khai sáng nghề truyền thống.

Nghề Dệt Nha Xá Khởi Nguồn Từ Nghề Ươm Cá Bột

Một chi tiết rất đặc biệt được ghi lại trong tư liệu nghiên cứu năm 2007 là mối liên hệ giữa nghề dệt và nghề ươm cá bột.

Theo truyền thuyết địa phương, khi nước sông Hồng dâng cao vào mùa mưa, cá theo dòng nước tràn vào các lạch nhỏ. Trần Khánh Dư đã hướng dẫn người dân thu gom trứng cá và nuôi dưỡng trong ao làng.

Để phục vụ công việc này, người dân cần các loại vợt mỏng và nhẹ để xúc cá.

Muốn làm được những chiếc vợt ấy, họ phải dệt các loại vải mịn từ sợi tự nhiên.

Từ nhu cầu rất thực tế đó, nghề dệt bắt đầu hình thành và từng bước phát triển thành nghề dệt lụa.

Có thể nói, lịch sử làng lụa Nha Xá không bắt đầu từ những khung dệt dành cho cung đình hay thương mại, mà bắt đầu từ nhu cầu lao động và sinh tồn của cộng đồng cư dân ven sông.

Nha Xá – Một Trong Những Trung Tâm Dệt Lụa Quan Trọng Của Bắc Bộ

Theo nghiên cứu của Bảo tàng Hà Nam, nghề dệt tại Nha Xá đã phát triển mạnh từ nhiều thế kỷ trước.

Các sản phẩm truyền thống bao gồm:

1. Săm.
2. Vải lụt.
3. Lĩnh.
4. Đũi.
5. Lụa.
6. Xăng tum.

Trong đó, đũi Nha Xá từng được xem là sản phẩm nổi tiếng nhất.

Tài liệu cho biết vào đầu thế kỷ XX, trong làng có khoảng 100 khung dệt hoạt động thường xuyên.

Một người thợ giỏi có thể dệt được khoảng 20 vuông vải mỗi ngày, trong khi mức trung bình đạt khoảng 10 vuông.

Đây là những con số cho thấy quy mô sản xuất đáng kể của làng nghề trong bối cảnh kỹ thuật còn hoàn toàn thủ công.

Bước Ngoặt Cơ Giới Hóa Năm 1935

Một trong những dấu mốc quan trọng của làng nghề là giai đoạn 1935–1936.

Theo tư liệu, ông Lê Mông Mơ đã sang Pháp học tập kỹ thuật dệt và mua các khung dệt bằng sắt hiện đại đưa về Nha Xá.

Trước đó, phần lớn khung dệt đều được làm bằng gỗ, vận hành hoàn toàn bằng sức người.

Việc xuất hiện các khung dệt mới giúp nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng sản phẩm và mở ra một giai đoạn phát triển mới cho làng nghề.

Đây được xem là cuộc cải tiến kỹ thuật lớn đầu tiên trong lịch sử dệt lụa Nha Xá.

Những Năm Tháng Khó Khăn Và Hành Trình Hồi Sinh

Cũng như nhiều làng nghề truyền thống khác, Nha Xá từng trải qua những giai đoạn đầy thử thách.

Chiến tranh, biến động kinh tế và sự xuất hiện của các loại vải công nghiệp giá rẻ khiến nghề dệt có thời điểm suy giảm mạnh.

Tuy nhiên, sau năm 1959, nghề dệt từng bước được khôi phục.

Ngày 2/9/1959, Nha Xá thành lập Hợp tác xã dệt thủ công với 120 khung dệt.

Năm 1961, hợp tác xã tiếp tục mở rộng sản xuất, đầu tư thêm nhà xưởng và cải tiến công cụ lao động.

Nhờ đó, nghề dệt tiếp tục được duy trì và phát triển trong nhiều thập niên tiếp theo.

Từ 100 Khung Dệt Đến Hơn 250 Máy Dệt

Theo số liệu được công bố trong bài nghiên cứu năm 2007:

1. Nha Xá có hơn 250 máy dệt.
2. Sản lượng đạt khoảng 500.000 mét sản phẩm mỗi năm.

Các mặt hàng sản xuất bao gồm:

1. Lụa trơn.
2. Lụa hoa.
3. Khăn lụa.
4. Sa tanh.
5. Đũi.

Đây là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề đã tồn tại hơn bảy thế kỷ.

Di Sản Không Chỉ Là Những Tấm Lụa

Điều quý giá nhất mà Nha Xá gìn giữ được không chỉ là sản phẩm.

Đó còn là:

1. Ký ức của nhiều thế hệ.
2. Tri thức nghề truyền thống.
3. Kỹ thuật dệt thủ công.
4. Tinh thần lao động bền bỉ của người dân ven sông Hồng.

Từ những chiếc vợt xúc cá đơn sơ cho đến những tấm lụa cao cấp ngày nay là một hành trình kéo dài hơn 700 năm.

Trong hành trình ấy, hình ảnh Trần Khánh Dư vẫn hiện diện như một biểu tượng của sự khởi đầu.

Kết luận

Lịch sử làng nghề dệt lụa Nha Xá là câu chuyện về sự giao thoa giữa lịch sử dân tộc và lịch sử cộng đồng.

Qua các thần tích, câu đối cổ và tư liệu nghiên cứu văn hóa, có thể thấy vai trò đặc biệt của Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư trong quá trình hình thành nghề truyền thống tại địa phương.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, nhưng những giá trị mà thế hệ đi trước để lại vẫn tiếp tục được gìn giữ trên từng khung dệt, từng sợi tơ và từng tấm lụa mang tên Nha Xá.

Nguồn tư liệu tham khảo

1. Thanh Ninh, “Làng nghề cổ truyền dệt lụa Nha Xá”, Tạp chí Di sản Văn hóa Phi vật thể, số 3 (20), năm 2007.
2. Tư liệu Bảo tàng Hà Nam.
3. Thần tích đền Thượng (Duy Hải).
4. Tư liệu địa phương về danh tướng Trần Khánh Dư.